Instytut Archeologii UJ

wykopaliska w Krakowie - ul. Księcia Józefa

--------------------------------------------------------------------------------------

Badania nad początkami państwa egipskiego - wykopaliska w Tell el-Farcha

Tell el-Farcha to obecnie jedno z najważniejszych stanowisk badanych w Egipcie. Odkrycia dokonywane tam w ostatnich latach wpłyną w sposób nieoceniony na obraz Delty w okresie formowania sie państwa faraonów.
Stanowisko położone jest w północno-wschodniej Delcie ok. 120 km od Kairu ok. 10 km od współczesnego miasta Simbillawin i ok. 15 km od starożytnego Mendes, które odegrało znaczącą rolę w historii upadku Tell el-Farcha. Tworzą go trzy wzgórza-komy o łącznej powierzchni ok. 4,5 ha.
Historię Tell el-Farcha podzielono na 7 faz, z których dwie najmłodsze występują tylko na komie centralnym (C).
Na komie zachodnim (W) odkryto budowle o charakterze rezydencjonalno - światynnym, w której najmłodszej warstwie znaleziono depozyt przedmiotów interpretowanych jako wota. W jej pobliżu w starszych warstwach odkryto browar będący drugim najstarszym tego typu założeniem w Egipcie. Natomiast w najstarszej warstwie odnaleziono pozostałości po dużych rozmiarów konstrukcji wiązanej z kulturą dolnoegipską, która jest dowodem na istnienie w Delcie Nilu lokalnych tradycji architektonicznych przed pojawieniem się ludności nagadyjskiej. Na komie centralnym (C) zlokalizowane były liczne konstrukcje mieszkalne i gospodarcze, których funkcję potwierdza duża ilość odnalezionych tam narzędzi, kości zwierząt i odpadów.
Kom wschodni (E) do roku 2001 stanowił dla badaczy zagadkę. Po założeniu tam wykopów okazało się zawiera on cmentarzysko, na którym większość grobów prawdopodobnie nie została wyrabowana w starożytności. Dotychczasowe prace prowadzone w tym miejscu przyniosły efekty w postaci odkrycia dziesięciu i przebadania do dziś siedmiu grobów datowanych na pierwszą połowę I dynastii, bogato wyposażonych, ułożonych w dość ciasnym układzie. Tylko jeden z nich był wyrabowany.
Stanowisko to daje badaczom jedyną jak do tej pory okazję na kompleksowe przebadanie zespołu osadniczego, którego początki związane są z lokalną kulturą dolnoegipską, kolejne etapy rozwoju wiążą się z ludnością kultury Nagada zaś koniec przypada na panowanie pierwszych dynastii kiedy to transport wodny zastąpił transport karawanowy co spowodowało rozwój ośrodków położonych nad szlakami wodnymi (Mendes) i upadek ośrodków zlokalizowanych z dala od nich (Tell el-Farcha).
strona ekspedycji >>>
galeria >>>

Badania nad osadnictwem greckim na wybrzeżu Morza Czarnego - wykopaliska w Koszarach

Zespół antycznych stanowisk w miejscowości Koszary na Ukrainie znajduje się nad Morzem Czarnym, około 40 km na wschód od Odessy. W jego skład wchodzi niewielka grecka osada oraz cmentarzysko.
Stanowisko w Koszarach położone jest na zachodnim brzegu Limanu Tiligulskiego (antyczny Aksiak), około 700 metrów od obecnej linii morza. Kompleks składa się z położonej na skraju wysokiego cypla niewielkiej osady wraz z kopcem ofiarnym, których ślady widoczne są do dziś na powierzchni gruntu oraz zajmującego rozległy grzbiet wysoczyznowy cmentarzyska wykorzystywanego zarówno przez ludność grecką, jak i miejscowe ludy barbarzyńskie, przede wszystkim - Scytów.
Pierwsze osady greckie na obszarze pomiędzy rzekami Tiligul i Dniestr pojawiły się pod koniec V i na początku IV wieku p.n.e.. Były to osiedla zakładane przez mieszkających już nad Morzem Czarnym Greków z dwóch głównych regionów kolonizacji greckiej jakimi były rejony dolnego Bohu i Dniestru. Początki badanego przez polsko-ukraińską ekspedycję stanowiska w Koszarach datuje się właśnie na koniec V wieku p.n.e. Zostało ono założone przez mieszkańców państwa-miasta Olbia, jednej z najważniejszych greckich kolonii nad Morzem Czarnym. Osadnictwo greckie w rejonie na zachód od Olbii wspominane było przez autorów starożytnych. Wymieniali oni m.in. miasta Odessos, Skopelas, porty istryjski i isjacki a także port u ujścia rzeki Tiligul. W początkach XIX wieku niektórzy rosyjscy badacze rozpoczęli próby zlokalizowania w terenie miast znanych z antycznych przekazów. Kilku z nich m.in. A.S. Uwarow, I.A. Stempkowski czy W.I. Goszkiewicz próbowali odnaleźć wspominane w źródłach antycznych Odessos, od którego wzięła swą nazwę współczesna Odessa.
Pierwsze archeologiczne badania powierzchniowe w rejonie Tiligulskiego Limanu rozpoczęły się w roku 1950 kiedy to ukraiński archeolog L.M. Slawin próbował ustalić zasięg chory olbijskiej. W trakcie tych badań odkrył on antyczną grecką osadę na brzegu limanu w pobliżu miejscowości Koszary. W roku 1955 E.A. Symonowicz jako pierwszy wskazał na możliwość, iż jest to antyczne Odessos, drugie miasto o tej nazwie po znanym Odessos identyfikowanym z dzisiejszą Warną w Bułgarii. Jednak do dziś nie jest znana prawdziwa antyczna nazwa greckiej osady w pobliżu Koszar.
Od roku 1967 do początku lat dziewięćdziesiątych w Koszarach badania archeologiczne prowadzili E.I. Diamant, E.A. Lewina oraz E.F. Redina z Muzeum Archeologicznego w Odessie. W roku 1998 do badań włączyli się polscy archeolodzy z Instytutu Archeologii UJ w Krakowie.
strona ekspedycji >>>
galeria >>>

Badania nad osadnictwem wczesnosłowiańskim- wykopaliska w Bachórzu

Wielokulturowa osada otwarta, usytuowana nad Sanem na Pogórzu Dynowskim. W latach 1972-76 i od r. 1989 badana przez M. Parczewskiego. Na powierzchni 42 arów odsłonięto ponad 150 obiektów. Więcej niż połowa jam należy do epoki prahistorycznej (m.in. grupa tarnobrzeska, kultura przeworska z wczesnego okresu wpływów rzymskich, ślady obecności Celtów), ale najciekawsze znaleziska odnoszą się do okresu wczesnego średniowiecza.
Na szczególną uwagę zasługuje osada kultury praskiej z V/VI-VII w., największe systematycznie zbadane osiedle wczesnosłowiańskie w Polsce. Odkryto 12 półziemianek o rzucie poziomym zbliżonym do kwadratowego, których powierzchnia wynosiła od 6,2 do 19,8 m2 (średnio 14,0 m2). W jednym z narożników chaty znajdowały się zazwyczaj szczątki pieca kamiennego.
Najliczniejsze (45 jam) są pozostałości osady z VII/VIII-IX/X w., w tym co najmniej 25 obiektów tzw. wannowatych, które reprezentują nowy model domostwa, zastępując kwadratowe półziemianki.

Badania nad osadnictwem neolitycznym kultury wschodniej ceramiki linearnej - wykopaliska w Moravanach

Badania archeologiczne na osadzie wczesnoneolitycznej w Moravanach (rejon Michaloviec) rozpoczęte zostały w 2000 roku, jako jeden z elementów realizacji umowy pomiędzy Instytutem Archeologii UJ, Instytutem Archeologii Słowackiej Akademii Nauk (Archeologický ústav Slovenskej akadémie vied) i Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu w Preszowie (Filozofická fakulta Preovskej univerzity), która ma na celu studia nad najwcześniejszymi grupami rolników i hodowców na terenie wschodniej Słowacji. W przebadanej dotąd partii stanowiska odkryto ponad 30 obiektów antropogenicznych. Wśród nich zidentyfikowano m. in.: dołki posłupowe, pozostałości palenisk, jamy śmietniskowe, glinianki. Analiza atrybutów blisko 6 tysięcy fragmentów naczyń glinianych i kilkuset zabytków kamiennych, jak również uzyskane daty radiowęglowe, wskazują, iż osadę można łączyć z wczesną fazą kultury wschodniej ceramiki linearnej (grupa Kopčany, ca. 5500-5400 BC). Kultura materialna oraz pozycja chronologiczna wskazują, iż mieszkańcy osady w Moravanach należeli do najwcześniejszych, neolitycznych rolników i hodowców na terenie Niziny Wschodniosłowackiej. Wydaje się najbardziej prawdopodobne, że osada została założona przez grupę ludności wywodzącej się ze środowiska późnej kultury Körös, z dorzecza środkowej Cisy.
więcej informacji >>>

Wykopaliska w Jakuszowicach

Stanowisko wielowarstwowe i wielokulturowe. W trakcie wieloletnich badań wykopaliskowych odkryto pozostałości osadnictwa datowane od neolitu po średniowiecze. ślady najbardziej intensywnej działalności człowieka w pradziejach stanowią osady kultury trzcinieckiej (wczesna epoka brązu) oraz kultury przeworskiej (młodszy okres przedrzymski, okres rzymski, wczesna faza okresu wędrówek ludów). W obrębie stanowiska zachowały się nawarstwienia kulturowe o znacznej miąższości (nawet do 3-4 m). Zwraca uwagę szczególnie liczne występowanie różnorodnych materiałów zabytkowych , które należy odnosić do okresu rzymskiego. Stwierdzono między innymi pozostałości warsztatu garncarskiego oraz pracowni metalurgicznych.

Wykopaliska w Opatowie

Jedno z największych, znanych dotąd, cmentarzysk kultury przeworskiej. Ramy chronologiczne jego użytkowania obejmują odcinek od przełomu wczesnego i młodszego okresu rzymskiego po wczesną fazę okresu wędrówek ludów.
Zwraca uwagę znaczna różnorodność form obiektów grobowych oraz czytelna planigrafia nekropoli. Z tego względu cmentarzysko to ma istotne znaczenie dla studiów nad chronologią okresu rzymskiego i wczesnej fazy okresu wędrówek ludów w Europie środkowej.

Wykopaliska w Pakoszówce

Osada z wczesnego i młodszego okresu wpływów rzymskich założona przez ludność kultury przeworskiej, z dwoma wyraźnie wyodrębniającymi się strefami zabudowy - gospodarczo-produkcyjną i mieszkalną. Do strefy gospodarczo-produkcyjnej, zlokalizowanej w południowej części osady należały regularne, prostokątne wielofunkcyjne paleniska z warstwami przepalonych kamieni, węgla drzewnego i smoliście czarnej ziemi oraz koliste i owalne jamy o zróżnicowanych wymiarach (ryc.). W części północno-zachodniej osady rozciągała się strefa mieszkalna z obiektami ziemiankowymi. Odsłonięte na osadzie naczynia, zwłaszcza wykonane na kole garncarskim świadczą o powiązaniach ludności mieszkającej w okresie wpływów rzymskich nad górnym Sanem z dackim kręgiem kulturowym.

Wykopaliska w Zagórzycach

Stanowisko wielokulturowe z licznymi śladami osadnictwa pradziejowego od okresu wczesnego neolitu po schyłkową fazę okresu wczesnego średniowiecza. Do najważniejszych odkryć dwóch pierwszych sezonów wykopaliskowych należy odsłonięcie części osady datowanej na najstarszą fazę grupy tynieckiej kultury lateńskiej, rzucającej nowe światło na kwestię pobytu Celtów w Małopolsce. W odkrytych dotychczas obiektach półziemiankowych i jamach o charakterze gospodarczym wystąpiły liczne materiały ceramiczne, wśród których można wyróżnić przede wszystkim fragmenty naczyń wykonanych przy użyciu koła garncarskiego, należące do kategorii ceramiki "siwej" i tzw. ceramiki "grafitowej" oraz liczną serię form ręcznie lepionych bez śladów stylistyki charakterystycznej dla wczesnej kultury przeworskiej. Oprócz ceramiki odkryto liczną serię przedmiotów żelaznych, brązowych i szklanych, m. in. fragmenty zapinek, pasów łańcuchowych oraz klamer do pasa, a także fragmenty bransolet i paciorków szklanych. W świetle dotychczasowych wyników badań wydaje się, że osada grupy tynieckiej w Zagórzycach została założona przez ludność celtycką u schyłku wczesnego okresu lateńskiego i dość szybko opuszczona, jeszcze przed schyłkiem młodszej fazy środkowego okresu lateńskiego. U schyłku młodszego okresu przedrzymskiego stanowisko zostało ponownie zasiedlone przez ludność kultury przeworskiej, przybyłą zapewne z obszarów Wyżyny Sandomierskiej, która założyła w tym miejscu krótkotrwałą osadę o charakterze mieszkalnym i produkcyjnym. Najbardziej intensywnie obszar stanowiska nr 1 był zamieszkiwany i użytkowany w młodszym stadium wczesnego okresu rzymskiego. Z tego okresu pochodzi rozległa osada ludności kultury przeworskiej, której przebadany niewielki fragment dostarczył m. in. licznych obiektów półziemiankowych o charakterze mieszkalnym i gospodarczym oraz serii jam zasobowych pełniących funkcje piwniczek przydomowych.