Books published by the staff of the Institute of Archaeology of the Jagiellonian University

Tell el-Farkha I. Excavations 1998-2011

Kozłowski S. K., Nowak M. 2019. I przyszli ludzie zza Gór Wysokich. Ziemie polskie od VI do IV tysiąclecia BC [Eng. summary: And There Come the People From Beyond the Great Mountains. The Polish Lands From the 6th to 4th Millennium BC]. Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, Ośrodek Badań nad Antykiem Europy Południowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego: Rzeszów-Warszawa. pp. 309, figs. 90

The Monograph “And There Come the People From Beyond the Great Mountains. The Polish Lands From the 6th to 4th Millennium BC” is a study of the prehistory of Polish lands from the beginning of the 6th millennium to the 2nd half of the 4th millennium BC, written from the perspective of the problems of coexistence and mutual relations between the hunting-gathering and farming communities. The Monograph presents and makes probable, controversial for some researchers, theses about long cohabitation and interaction of two opposing cultural formations: Neolithic (allochthonic) and Mesolithic (autochthonic). It challenges the current, gradual model of prehistory, proposing instead a more natural thesis about the concurrence of different cultural traditions. The extensively documented and discussed example of the Polish lands, taking into account the Central European background, allows to put forward a hypothesis that a situation of this kind, so far signaled, but not always analyzed and interpreted in detail, was characteristic of the areas from the Bug River to the English Channel. A consequence of the thesis of the parallel development of the two formations is the concept of the local origin of the first indigenous Neolithic unit, i.e. the Funnel Beaker culture. This culture can be derived from the indigenous hunter-gatherer formation, but it was also largely the result of acculturation of local Neolithic communities. The Authors' proposal is in line with the international discussion, and the collected and analyzed facts develop and prove the hitherto “impressions” of foreign and Polish researchers.

Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae (a joint publication)

The jubilee book Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae is a substantial volume edited by Wojciech Blajcher and published in 2012 by the JU Institute of Archaeology and Profil-Archeo publishing house. It contains a detailed list of publications by Professor Jan Chochorowski and 62 academic papers by other authors in such areas as the archaeology of East, Central and North Europe, Spitsbergen, Black Sea and Mediterranean Basins, Siberia and Caucasus. Several articles are devoted to the topics from the history of European art and culture. The international team of authors includes researchers from Poland, Germany, Denmark, Norway, Czech Republic, Slovakia, Romania, Moldova, Austria, Slovenia, Ukraine, Russia, and Azerbaijan who wanted to pay tribute to Professor Jan Chochorowski. This perfectly reflects the scope of the Professor's research interests as well as the far-reaching influence of his academic work. A large proportion of the papers concerns archaeological relics and cultural processes that unfolded in the vast area from Scandinavia to Central Asia in the first millennium BC. The richly illustrated volume contains articles in Polish, English, Russian, German, Ukrainian, and Slovak. Besides, each of them has an abstract in English.  

Teoria ewolucji w archeologicznych badaniach nad dawnymi społeczeństwami Marcin S. Przybyła

Celem książki jest prezentacja zespołu twierdzeń zakorzenionych w teorii ewolucji, które opisują struktury i mechanizmy stojące za zróżnicowaniem społeczeństw ludzkich. Twierdzenia te mogą - przy uwzględnieniu towarzyszącej im dyskusji - odgrywać w archeologii istotną rolę, porządkując informacje źródłowe, dyscyplinując ich interpretacje oraz inspirując nowe kierunki badań.

Książka składa się z pięciu części. Pierwsza to krótki zarys historii teorii ewolucji jako źródła inspiracji dla badań nad społeczeństwami ludzkimi, oraz charakterystyka przyjętej perspektywy teoretycznej i metodologicznej. Część druga poświęcona jest warunkowym strategiom związanym ze zdobywaniem pożywienia. W trzeciej części omówione zostały strategie związane z reprodukcją, funkcjonowaniem w obrębie wspólnot krewniaczych i dziedziczeniem zasobów. Czwarta cześć książki odnosi się do socjobiologicznych studiów nad genezą kooperacji i konfliktów, natomiast piata nawiązuje do koncepcji przyjmujących istnienie niezależnego od genów, kulturowego systemu dziedziczenia informacji.

Autor poświęca wiele uwagi konfrontacji ustaleń teoretycznych oraz obserwacji dotyczących współczesnych społeczeństw przednowoczesnych ze źródłami kopalnymi. Posługuje się przy tym zarówno publikowanymi studiami, jak i wynikami własnych badań przeprowadzonych na potrzeby pracy. Wnioskiem z tak przeprowadzonej analizy jest stwierdzenie, że modele zakotwiczone w neodarwinowskiej teorii ewolucji i korzystające z jej logiki pozwalają na stworzenia spójnego, nawet jeśli wciąż nie całkiem pełnego, obrazu funkcjonowania dawnych społeczeństw.

Młodsza epoka brązu na ziemiach polskich w świetle badań nad skarbami. Wojciech Blajer

Nowa książka Wojciecha Blajera stanowi kontynuację dwóch wcześniejszych prac Autora, poświęconych gromadnym depozytom przedmiotów brązowych z wczesnej, starszej i środkowej epoki brązu. Podobnie jak jej poprzedniczki dostarcza ona pełnego i aktualnego zbioru tej kategorii źródeł z obszaru Polski - w przyjętych ramach czasowych (XI-X w. przed Chr.) - uzupełnionego o obszerną analizę chronologii i proweniencji zabytków wchodzących w skład inwentarzy skarbów. Ze względu na kompletność uwzględnionego w prezentowanej książce zespołu danych, jak i jego kompetentną charakterystykę trafi ona niewątpliwie - podobnie jak wspomniane wyżej dwa wcześniejsze opracowania - do kanonu lektur archeologów zainteresowanych rozwojem metalurgii i chronologią środkowoeuropejskiej epoki brązu. W swojej nowej książce Wojciech Blajer nie ogranicza się jednak do prezentacji źródeł, lecz częściowo podążając za obserwacjami poczynionymi już w innym miejscu (Skarby przedmiotów metalowych z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na ziemiach polskich, Kraków 2001), rozwija dyskusję nad ich interpretacją. Warto przy tym zauważyć, że wbrew powszechnej w opracowaniach dotyczących skarbów tendencji do przyjmowania jednoprzyczynowych interpretacji tego zjawiska, Autor podejmuje próbę spojrzenia na nie z różnych perspektyw, między innymi akcentując regionalne i chronologiczne zróżnicowanie w natężeniu zachowań związanych z deponowaniem w ziemi przedmiotów metalowych. 

Tell el-Farcha I. Praca zbiorowa

„Tell el-Farkha I. Excavations 1998-2011" to tytuł anglojęzycznej publikacji prezentującej w kompleksowy sposób dotychczasowe wyniki badań zespołu Muzeum Archeologicznego w Poznaniu i Instytutu Archeologii UJ, pracującego na jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Egipcie. To pierwsza tak kompleksowa prezentacja naukowa stanowiska, które wciąż wnosi wiele informacji na temat powstania zjednoczonego państwa egipskiego. Do najbardziej spektakularnych odkryć w Tell el-Farcha należą jedne z najstarszych na świecie browary, złote figury sprzed ponad 5 tys. lat ukazujące ówczesnych władców, niezwykle bogate depozyty świątynne w postaci arcydzieł wczesnej sztuki Egiptu. Cześć z zabytków wykopanych przez Polaków obecnie wystawionych jest na widok publiczny w prestiżowym Muzeum Egipskim w Kairze. Książka, wydana przez Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, prezentuje najważniejsze odkrycia archeologiczne dokonane przez Polską Ekspedycję Archeologiczną do Wschodniej Delty Nilu w latach 1998-2011 podczas 14 sezonów wykopaliskowych. Na 460 kolorowych stronach w 27 rozdziałach przedstawiono nie tylko zabytki odkryte na stanowisku, ale także ich szersze interpretacje, uzupełnione o wyniki specjalistycznych analiz naukowych. Publikacja została przygotowana w ramach działań promocyjnych projektu „Delta Nilu jako centrum wymiany międzykulturowej pomiędzy Górnym Egiptem a południowym Lewantem w 4 tysiącleciu p.n.e.", finansowego przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej w ramach Programu Pomost – Powroty. Publikacja nie jest przeznaczona na sprzedaż. Jej cały nakład zostanie rozdysponowany pomiędzy badaczy zajmujących się archeologią Egiptu. Trafi również do bibliotek znajdujących się na całym świecie, z którymi Muzeum Archeologiczne w Poznaniu prowadzi wymianę międzybiblioteczną. W ten sposób umożliwimy jak najszerszy dostęp do wyników prac polskich archeologów na świecie. Publikacje przygotował zespół pod redakcją dr. Marka Chłodnickiego, prof. Krzysztofa M. Ciałowicza oraz dr Agnieszki Mączyńskiej.

Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae. Praca zbiorowa

Księga Jubileuszowa "Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae" to obszerne dzieło pod redakcją Wojciecha Blajera, wydane w 2012 r. przez Instytut Archeologii UJ w wydawnictwie naukowym Profil-Archeo, zawiera wykaz prac Profesora oraz 62 artykuły naukowe z zakresu archeologii Europy wschodniej, środkowej oraz północnej, Spitsbergenu, obszarów nadczarnomorskich i śródziemnomorskich, a także Syberii i Kaukazu. Kilka artykułów poświęconych jest zagadnieniom historii sztuki i kultury europejskiej. Międzynarodowe grono badaczy (autorzy z Polski, Niemiec, Danii, Norwegii, Czech, Słowacji, Rumunii, Mołdawii, Austrii, Słowenii, Ukrainy, Rosji i Azerbejdżanu), którzyzapragnęli uczcić w ten sposób jubileusz Profesora Jana Chochorowskiego doskonale odzwierciedla szerokie horyzonty i zasięg oddziaływania twórczości naukowej Jubilata. Gros prac zgromadzonych w tomie stanowią studia nad materiałami zabytkowymi i procesami kulturowymi charakterystycznymi dla I tysiąclecia p.n.e. na rozległych obszarach od Skandynawii po centralną Azję.Dzieło jest bogato ilustrowane kolorowymi i czarno-białymi rycinami. Artykuły opublikowano w językach polskim, angielskim, rosyjskim, niemieckim, ukraińskim i słowackim. Wszystkie zawierają abstrakty w języku angielskim.

Tadeusz Smoleński 1884-1909. Pisma naukowe i publicystyczne. Joachim Śliwa

W prezentowanym tomie, ukazującym się w setną rocznicę śmierci pioniera polskiej egiptologii, zamieszczono wszystkie prace badawcze Smoleńskiego związane z dziejami starożytnego Egiptu oraz - w wyborze - bogaty dorobek publicystyczny, a także jego własne próby literackie.

W 1905 roku względy zdrowotne zmusiły Tadeusza Smoleńskiego (ur. 1884), krakowskiego studenta II roku historii, do wyjazdu na dłuższą kurację do Egiptu. Dzięki pomocy swych uniwersyteckich opiekunów naukowych znalazł się wówczas w kręgu wybitnego francuskiego egiptologa Gastona Maspero, pod którego kierunkiem szybko opanował tajniki egipskich hieroglifów. Z jego rekomendacji w latach 1907-1908 Smoleński podjął się kierowania badaniami wykopaliskowymi na stanowiskach ż okresu Starego Państwa i epoki ptolemejskiej (Szaruna i Gamhud). Zabytki uzyskane w trakcie tych kampanii wzbogaciły następnie zbiory krakowskiej Akademii Umiejętności (obecnie w Muzeum Archeologicznym w Krakowie) oraz kolekcje muzeów w Kairze, Wiedniu i Budapeszcie.

Badacze Kolekcjonerzy Podróżnicy. Joachim Śliwa

Szczególne miejsce w naukowej biobibliografii Joachima Śliwy zajmują dociekania związane z dziejami archeologii, rozumianej zarówno jako suma wysiłków osób, dla których ta dyscyplina była profesją (badacze akademiccy), jak i – czasem niesłusznie umniejszana – działalność „amatorów":
podróżników, kolekcjonerów, rozmaitych pasjonatów, zwłaszcza w aspekcie wielowątkowych dziejów recepcji dziedzictwa cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu, przede wszystkim Egiptu. Jest odkrywcą całej galerii zapomnianych postaci, których życie i działalność, naznaczone (choćby incydentalnie) fascynacją dziejami starożytnych cywilizacji, pozostawiły – czasem nawet niewielki, lecz trwały i w wielu przypadkach nadzwyczaj intrygujący – ślad. Spod Jego pióra wyszły więc liczne artykuły przypominające sylwetki badaczy, podróżników i kolekcjonerów, darczyńców pojedynczych nawet artefaktów starożytnych dla muzealnych czy uniwersyteckich zbiorów archeologicznych.

Mennictwo satrapów w okresie panowania Achemenidów.Jarosław Bodzek

Niniejsza publikacja powstała jako wynik wieloletnich studiów nad zagadnieniem mennictwa Azji Mniejszej w okresie panowania Achemenidów, a w szczególności nad problematyką monet bitych przez satrapów. Jakkolwiek temu ostatniemu zagadnieniu poświęcono stosunkowo dużo miejsca w literaturze naukowej, jak dotąd brak publikacji, która zaprezentowałaby je w zadowalający sposób. Celem pracy jest zdefiniowanie zjawiska zwanego "mennictwem satrapów", umiejscowienie go w ramach generalnego obrazu mennictwa na obszarze państwa Achemenidów, w tym szczególnie określenie jego pozycji w stosunku do emisji królewskich. Na podstawie analizy ikonografii, metrologii oraz kontekstu historycznego podjęto próbę wyciągnięcia obiektywnych wniosków dotyczących funkcji i znaczenia monet bitych przez satrapów i/lub innych przedstawicieli administracji achemenidzkiej.

Drugi etap neolityzacji ziem polskich. Marek Nowak

Podstawowym celem niniejszego opracowania jest opisanie i przeanalizowanie adekwatnych danych, a następnie skonstruowanie na tej podstawie wiarygodnego scenariusza drugiego etapu neolityzacji ziem polskich. [...] rysuje się, zdaniem piszącego te słowa, potrzeba ujęcia, w którym zostałaby uwzględniona rosnąca baza źródłowa, wyniki cząstkowych prac specjalistycznych, a także w którym podjęto by próbę ustosunkowania się do nowych opracowań syntetyczno-teoretycznych. Takie ujęcie powinno pozwolić na udzielenie w miarę wiarygodnej, spójnej odpowiedzi na pytanie o rodowody i trajektorie drugiego etapu neolityzacji na ziemiach polskich.(fragment Wstępu)

Drugi etap neolityzacji ziem polskich. Marek Nowak

Podstawowym celem niniejszego opracowania jest opisanie i przeanalizowanie adekwatnych danych, a następnie skonstruowanie na tej podstawie wiarygodnego scenariusza drugiego etapu neolityzacji ziem polskich. [...] rysuje się, zdaniem piszącego te słowa, potrzeba ujęcia, w którym zostałaby uwzględniona rosnąca baza źródłowa, wyniki cząstkowych prac specjalistycznych, a także w którym podjęto by próbę ustosunkowania się do nowych opracowań syntetyczno-teoretycznych. Takie ujęcie powinno pozwolić na udzielenie w miarę wiarygodnej, spójnej odpowiedzi na pytanie o rodowody i trajektorie drugiego etapu neolityzacji na ziemiach polskich.(fragment Wstępu)