Books published by the staff of the Institute of Archaeology of the Jagiellonian University

Tell el-Farkha I. Excavations 1998-2011 (a joint publication)

Tell el-Farkha I. Excavations 1998-2011 is a publication in English presenting the results of the research conducted by the Archeological Museum in Poznań and the JU Institute of Archaeology at one of the most important excavation sites in Egypt. It is the first such detailed presentation about the site which keeps providing archaeologists with new information about the emergence of the united ancient Egyptian state. The most spectacular finds from Tell el-Farkha include some of world's oldest breweries, golden statues that are more than 5 thousand years old, depicting rulers, and very rich temple deposits containing masterpieces of early Egyptian art. Some of the items discovered by the Polish archaeologists have been on display in the Egyptian Museum in Cairo. The book, published by the Archaeological Museum in Poznań, presents the most remarkable discoveries made by the Polish Archaeological expedition to the East Nile Delta during the years 1998-2011 (14 excavation seasons). The books consists of 27 chapters (460 pages altogether), presenting not only the relics found at the site, but also their broader interpretation, supplemented with the results of specialist scientific analyses. The publication has been prepared as part of the project The Nile Delta as the centre of cultural exchange between Upper Egypt and the Levant in the 4th millennium BC, funded by the Foundation for Polish Science. The publication is not for sale. All copies will be given out to archaeologists specializing in ancient Egypt. It will be also sent to libraries from all over the world that participate in inter-library exchange with the Archaeological Museum in Poznań. Thus, the results of the Polish archaeologists' work will be available to scholars from many different countries. The joint publication was edited by: Dr. Marek Chłodnicki, Prof. Krzysztof M. Ciałowicz and Dr Agnieszka Mączyńska.

Ta obszerna publikacja jest monograficznym opracowaniem źródeł z epoki kamienia i wczesnej epoki brązu, pozyskanych w trakcie ratowniczych badań wykopaliskowych, wyprzedzających budowę autostrady A4.  Stanowiska 9 i 10 w Stanisławicach, pow. bocheński, położone obok siebie i funkcjonalnie wielokrotnie powiązane w prehistorii, usytuowane są na niewielkich wyniesieniach w obrębie równiny zalewowej Raby. Ich obszar był wielokrotnie i różnorodnie wykorzystywany przez człowieka w epoce kamienia i we wczesnej epoce brązu.

Najwcześniejsze, nieliczne (kilkanaście zabytków na stan. 9) ślady ludzkiej obecności związane są z paleolitem schyłkowym, reprezentowanym przez krąg kultur z liściakami (kultura świderska?). Nieco większą ilość zabytków pozostawiła mezolityczna faza obecności człowieka, datowana na okres atlantycki. Jest to w sumie ok. 200 zabytków, wśród których znajduje się dość znacząca liczba rdzeni (ok. 50?), w zaawansowanym stadium eksploatacji.  Kolejne ślady pobytu człowieka związane są z wczesnoneolitycznymi grupami kultury ceramiki wstęgowej rytej. Ilościowo są one dość skromne (ok. 50 fragm. ceramiki, ok. 100 zabytków krzemiennych), aczkolwiek fakt ich odkrycia poza obszarem gleb, wytworzonych na podłożu lessowym, które stanowiły podstawową ekumenę osadnictwa tej kultury, budzi zaciekawienie.

Spośród wszystkich faz ludzkiej aktywności związanych z epoką kamienia, najobfitsze ślady powiązane są ze środkowoneolityczną kulturą pucharów lejkowatych. Zaliczono do niej ponad 4,5 tysiąca fragmentów naczyń glinianych i ok. 600-800 zabytków z różnych surowców kamiennych, jak również ponad 50 obiektach nieruchomych. Składają się one na pozostałości jednofazowej, niewielkiej osady, o powierzchni ok. 1 ha, o wyraźnie – co rzadkie – wychwyconych granicach. Po nieznacznym ilościowo epizodzie penetracji terenu stanowisk przez przedstawicieli kultury ceramiki sznurowej, został on w sposób trwały ponownie zasiedlony we wczesnej epoce brązu, przez ludność kultury mierzanowickiej (ok. 10000 fr. ceramiki, ok. 50 zabytków krzemiennych, ok. 70 obiektów nieruchomych).

Stanowiska archeologiczne 9 i 10 w Stanisławicach należy uznać za wartościowy przyczynek dla rozpoznania mechanizmów funkcjonowania osadnictwa ludzkiego w zalewowej strefie krajobrazowej. Mamy nadzieję, że niniejsza monografia będzie inspiracją dla podjęcia i kontynuowania kolejnych, kompleksowych studiów nad wykorzystaniem tej strefy przez populacje prehistoryczne, nie tylko na obszarze Małopolski (jako że problematyka ta jest, jak dotąd, stosunkowo słabo rozpoznana).

Monografia została wydana w ramach projektu sfinansowanego ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (za pośrednictwem Narodowego Instytutu Dziedzictwa).

Fundacja Achaeologica wydała, pierwszą swoją publikację: AEGYPTUS EST IMAGO CAELI Studies Presented to Krzysztof M. Ciałowicz on His 60th Birthday (Kraków 2014). Książka, której redaktorami są M.A. Jucha, J. Dębowska-Ludwin oraz P. Kołodziejczyk stanowi zbiór prac w j.angielskim dedykowanych Profesorowi Krzysztofowi Ciałowiczowi, badaczowi dziejów starożytnego Egiptu w okresie formowania się państwa nad Nilem i w początkach jego istnienia. Książka licząca 341 stron zawiera 37 tekstów autorstwa zarówno badaczy z Polski jak i innych krajów. Tematycznie obejmuje zagadnienia z zakresu archeologii Egiptu oraz z dziejami Egiptu związane. Znaczną część stanowią teksty dotyczące okresu będącego przedmiotem zainteresowania Jubilata, a więc IV – III tys. p.n.e. Artykuły, ułożone tematycznie, dotyczą osadnictwa, poruszają kwestie związane z cmentarzyskami, ich chronologią, architekturą oraz wyposażeniem grobów. Osobna grupa tekstów omawia przedmioty sztuki, ceramikę, naczynia kamienne, głowice maczug oraz narzędzia krzemienne. Cześć poświęcona jest kontaktom Egiptu z Kanaanem. Kolejne artykuły dotyczą zagadnień związanych z późniejszymi dziejami Egiptu od II tys. p.n.e., poprzez okres ptolemejski, do czasów Napoleona.

Graffiti have always been a popular means of expression for people from different social strata in ancient as well as modern societies. They constitute a rich source of information on both the daily life and religious activities of the people who created them. Although ancient graffiti are mostly known from the Old World, especially from the Roman Empire or Egypt, they were also very popular in the pre-Columbian world. Ancient Maya civilisation, which once thrived in the rainforests of Mexico and Central America, has an extremely extensive corpus of graffiti. Many Maya sites have graffiti of various types, including inscribed, painted, gouged, impressed and sketched with charcoal. Maya graffiti were usually executed on the plaster surfaces of architectural buildings: chiefly on walls, vaults, floors, as well as benches and other architectural elements. Most examples are figural images that usually represent people, animals, architectural buildings and geometrical designs. They may also depict supernatural beings, symbolic and religious objects and many other subjects, usually related to the socio-political and religious lives of the Maya elites.

Despite architectural graffiti being broadly present in various Maya sites, they remain a relatively rarely studied phenomenon. Little interest has been shown in this kind of art and Maya graffiti tend to be published as minor appendices to larger archaeological reports. Moreover, in the case of many Maya sites, the graffiti were not even documented or recorded. This attitude of sidelining Maya graffiti stemmed from the fact that many scholars considered graffiti to be trivial scribbles or the inconsequential work of the Postclassic or Colonial populations squatting in Maya palaces and temples after they had been abandoned by their original inhabitants. Such long held views in the field are changing; recent studies by various scholars have shown that the meaning of graffiti is far more complex and sophisticated than previously thought. The current view is that graffiti were made by various authors in different periods of time and by people representing different social groups. This book constitutes a comprehensive treatment of the subject of graffiti and provides comparative iconographic data on graffiti from various Maya sites. It also has ample and up-to-date information about graffiti, including its dating, meaning, techniques of rendition and function.

Książka prezentuje wyniki  wspólnego projektu, realizowanego w ramach partnerstwa Uniwersytetu w Bochum i Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był on finansowany przez Fundację Alexandra von Humboldta. W publikacji omówione zostały wyniki kilkuletnich archeologicznych i geomagnetycznych  badań wykopaliskowych stanowisk neolitycznych i z epoki brązu rozpoznanych na Pogórzu Karpackim w dorzeczu środkowego Dunajca. W ramach projektu przeprowadzone zostały też szczegółowe badania powierzchniowe, które zweryfikowały dawniejsze wyniki badań typu Archeologicznego Zdjęcia Polski. Szereg osad i cmentarzysk zostało objętych prospekcją geomagnetyczną i analizą geograficzno-osadniczą, także z zastosowaniem metodyki GIS. W publikacji poruszone zostały problemy ówczesnych kontaktów transkarpackich, struktury zasiedlenia, zróżnicowania form osadnictwa, a także kontekstu środowiska przyrodniczego. Większość rozdziałów książki stanowi rozwinięcie referatów wygłoszonych w październiku 2012 roku w Krakowie podczas dwudniowej konferencji „Settlement, Communication and Exchange around the Western Carpathians", w której oprócz uczestników polskich brali udział badacze z Niemiec, Słowacji, Węgier i Stanów Zjednoczonych. Publikacja ukazuje ogromny i źródłowo zróżnicowany potencjał stanowisk karpackich dla studiów nad pradziejową kolonizacją tych terenów i roli doliny Dunajca w kształtowaniu się obrazu osadnictwa w neolicie i epoce brązu także na terenach przyległych do Polskich Karpat Zachodnich. Szczegóły dotyczące tej pozycji dostępne są na stronie wydawnictwa. Jest ona dostępna zarówno w formie drukowanej (ISBN 9781784910365), jak i elektronicznej (ISBN 9781784910372). Dalsze informacje dostępne są TUTAJ

Celem książki jest prezentacja zespołu twierdzeń zakorzenionych w teorii ewolucji, które opisują struktury i mechanizmy stojące za zróżnicowaniem społeczeństw ludzkich. Twierdzenia te mogą - przy uwzględnieniu towarzyszącej im dyskusji - odgrywać w archeologii istotną rolę, porządkując informacje źródłowe, dyscyplinując ich interpretacje oraz inspirując nowe kierunki badań.

Książka składa się z pięciu części. Pierwsza to krótki zarys historii teorii ewolucji jako źródła inspiracji dla badań nad społeczeństwami ludzkimi, oraz charakterystyka przyjętej perspektywy teoretycznej i metodologicznej. Część druga poświęcona jest warunkowym strategiom związanym ze zdobywaniem pożywienia. W trzeciej części omówione zostały strategie związane z reprodukcją, funkcjonowaniem w obrębie wspólnot krewniaczych i dziedziczeniem zasobów. Czwarta cześć książki odnosi się do socjobiologicznych studiów nad genezą kooperacji i konfliktów, natomiast piata nawiązuje do koncepcji przyjmujących istnienie niezależnego od genów, kulturowego systemu dziedziczenia informacji.

Autor poświęca wiele uwagi konfrontacji ustaleń teoretycznych oraz obserwacji dotyczących współczesnych społeczeństw przednowoczesnych ze źródłami kopalnymi. Posługuje się przy tym zarówno publikowanymi studiami, jak i wynikami własnych badań przeprowadzonych na potrzeby pracy. Wnioskiem z tak przeprowadzonej analizy jest stwierdzenie, że modele zakotwiczone w neodarwinowskiej teorii ewolucji i korzystające z jej logiki pozwalają na stworzenia spójnego, nawet jeśli wciąż nie całkiem pełnego, obrazu funkcjonowania dawnych społeczeństw.

Nowa książka Wojciecha Blajera stanowi kontynuację dwóch wcześniejszych prac Autora, poświęconych gromadnym depozytom przedmiotów brązowych z wczesnej, starszej i środkowej epoki brązu. Podobnie jak jej poprzedniczki dostarcza ona pełnego i aktualnego zbioru tej kategorii źródeł z obszaru Polski - w przyjętych ramach czasowych (XI-X w. przed Chr.) - uzupełnionego o obszerną analizę chronologii i proweniencji zabytków wchodzących w skład inwentarzy skarbów. Ze względu na kompletność uwzględnionego w prezentowanej książce zespołu danych, jak i jego kompetentną charakterystykę trafi ona niewątpliwie - podobnie jak wspomniane wyżej dwa wcześniejsze opracowania - do kanonu lektur archeologów zainteresowanych rozwojem metalurgii i chronologią środkowoeuropejskiej epoki brązu. W swojej nowej książce Wojciech Blajer nie ogranicza się jednak do prezentacji źródeł, lecz częściowo podążając za obserwacjami poczynionymi już w innym miejscu (Skarby przedmiotów metalowych z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na ziemiach polskich, Kraków 2001), rozwija dyskusję nad ich interpretacją. Warto przy tym zauważyć, że wbrew powszechnej w opracowaniach dotyczących skarbów tendencji do przyjmowania jednoprzyczynowych interpretacji tego zjawiska, Autor podejmuje próbę spojrzenia na nie z różnych perspektyw, między innymi akcentując regionalne i chronologiczne zróżnicowanie w natężeniu zachowań związanych z deponowaniem w ziemi przedmiotów metalowych. 

„Tell el-Farkha I. Excavations 1998-2011" to tytuł anglojęzycznej publikacji prezentującej w kompleksowy sposób dotychczasowe wyniki badań zespołu Muzeum Archeologicznego w Poznaniu i Instytutu Archeologii UJ, pracującego na jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Egipcie. To pierwsza tak kompleksowa prezentacja naukowa stanowiska, które wciąż wnosi wiele informacji na temat powstania zjednoczonego państwa egipskiego. Do najbardziej spektakularnych odkryć w Tell el-Farcha należą jedne z najstarszych na świecie browary, złote figury sprzed ponad 5 tys. lat ukazujące ówczesnych władców, niezwykle bogate depozyty świątynne w postaci arcydzieł wczesnej sztuki Egiptu. Cześć z zabytków wykopanych przez Polaków obecnie wystawionych jest na widok publiczny w prestiżowym Muzeum Egipskim w Kairze. Książka, wydana przez Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, prezentuje najważniejsze odkrycia archeologiczne dokonane przez Polską Ekspedycję Archeologiczną do Wschodniej Delty Nilu w latach 1998-2011 podczas 14 sezonów wykopaliskowych. Na 460 kolorowych stronach w 27 rozdziałach przedstawiono nie tylko zabytki odkryte na stanowisku, ale także ich szersze interpretacje, uzupełnione o wyniki specjalistycznych analiz naukowych. Publikacja została przygotowana w ramach działań promocyjnych projektu „Delta Nilu jako centrum wymiany międzykulturowej pomiędzy Górnym Egiptem a południowym Lewantem w 4 tysiącleciu p.n.e.", finansowego przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej w ramach Programu Pomost – Powroty. Publikacja nie jest przeznaczona na sprzedaż. Jej cały nakład zostanie rozdysponowany pomiędzy badaczy zajmujących się archeologią Egiptu. Trafi również do bibliotek znajdujących się na całym świecie, z którymi Muzeum Archeologiczne w Poznaniu prowadzi wymianę międzybiblioteczną. W ten sposób umożliwimy jak najszerszy dostęp do wyników prac polskich archeologów na świecie. Publikacje przygotował zespół pod redakcją dr. Marka Chłodnickiego, prof. Krzysztofa M. Ciałowicza oraz dr Agnieszki Mączyńskiej.

Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae (a joint publication)

The jubilee book Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae is a substantial volume edited by Wojciech Blajcher and published in 2012 by the JU Institute of Archaeology and Profil-Archeo publishing house. It contains a detailed list of publications by Professor Jan Chochorowski and 62 academic papers by other authors in such areas as the archaeology of East, Central and North Europe, Spitsbergen, Black Sea and Mediterranean Basins, Siberia and Caucasus. Several articles are devoted to the topics from the history of European art and culture. The international team of authors includes researchers from Poland, Germany, Denmark, Norway, Czech Republic, Slovakia, Romania, Moldova, Austria, Slovenia, Ukraine, Russia, and Azerbaijan who wanted to pay tribute to Professor Jan Chochorowski. This perfectly reflects the scope of the Professor's research interests as well as the far-reaching influence of his academic work. A large proportion of the papers concerns archaeological relics and cultural processes that unfolded in the vast area from Scandinavia to Central Asia in the first millennium BC. The richly illustrated volume contains articles in Polish, English, Russian, German, Ukrainian, and Slovak. Besides, each of them has an abstract in English.