| |
Zakład Archeologii Epoki Kamienia
Kierownik
Prof. dr hab. Bolesław Ginter
 | »info
Pracownicy naukowi
Prof. dr hab. Janusz K. Kozłowski | »info
Prof. dr hab. Paweł Valde-Nowak | »info
Dr hab. Krzysztof Sobczyk
| »info
Dr Marek Nowak | »info
Dr Jarosław Źrałka | »info
Pracownicy naukowo-techniczni
Mgr Barbara Drobniewicz
| »info
Doktoranci
Mgr Anna Rękowicz (doktorat europejski)
Mgr Wiesław Koszkul
Mgr Aleksandra Zięba
Mgr Agnieszka Klimek
Mgr Izabela Krygiel
Mgr Jarosław Wilczyński
Mgr Radosław Palonka
|
|
Badania archeologiczne na osadzie wczesnoneolitycznej
w miejscowości Moravany (wschodnia Słowacja) | »powrót
dr Marek Nowak
Badania archeologiczne na osadzie neolitycznej w Moravanach podjęte zostały jako jeden z elementów realizacji umowy pomiędzy Instytutem Archeologii UJ, Instytutem Archeologii Słowackiej Akademii Nauk (Archeologický ústav Slovenskej akadémie vied) i Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu w Preszowie (Filozofická fakulta Preovskej univerzity), która ma na celu studia nad pierwszymi grupami rolników i hodowców na terenie wschodniej Słowacji (1).
Wykopaliska w Moravanach prowadzone są od 2000 roku. Stanowisko jest usytuowane w obrębie Niziny Wschodniosłowackiej (ok. 15 km na zachód od Michaloviec), na zachodnim stoku tzw. Grzbietu Pozdiovskiego (170 m n. p. m.) (ryc. 1; fot. 1, 2, 3). Takie położenie topograficzne jest nietypowe, jako że stanowiska wczesnoneolityczne usytuowane są z reguły w niższych partiach krajobrazu.
Podłoże stanowiska to gliny trzeciorzędowe, pokryte przez czwartorzędowe osady stokowe. Ostatnia faza ich deponowania może być datowana na maksimum ostatniego zlodowacenia (19980ą460 BP). Ponieważ procesy erozyjne usunęły warstwę związaną z osadnictwem neolitycznym, materiały zabytkowe zachowały się jedynie w obiektach antropogenicznych i innych zagłębieniach. Miejscami obiekty te są nakryte utworami pylastymi, pochodzenia prawdopodobnie eolicznego; zostały one zdeponowane w okresie neolitu lub później, w wyniku wylesienia rejonu osady.
W przebadanej partii stanowiska odkryto ponad 30 obiektów antropogenicznych. Wśród nich zidentyfikowano m. in.: dołki posłupowe (fot. 4), pozostałości palenisk (fot. 5), jamy śmietniskowe (fot. 6), glinianki (fot. 7), czy też obiektu o kilku fazach zapełniania, pozbawione znalezisk archeologicznych, o niejasnej funkcji (fot. 8).
Analiza atrybutów blisko 6 tysięcy fragmentów naczyń glinianych (ryc. 2) wskazuje, iż można je łączyć z wczesną fazą kultury wschodniej ceramiki linearnej, a ściślej mówiąc z tzw. grupą Kopčany, która wyznacza wczesny horyzont tej kultury na Nizinie Wschodniosłowackiej (ika 1989: 67-74, 122-6). Widoczne są tu także pewne elementy archaiczne, wywodzące się z tradycji kultury Körös.
Przemysły kamienne (ryc. 3, 4) wykazują również znaczące podobieństwa do innych zespołów wczesnej kultury wschodniej ceramiki linearnej, w zakresie systemu produkcji i typologii narzędzi. Cechą do pewnego stopnia specyficzną było pozyskiwanie pewnej ilości surowców kamiennych z terenów położonych na północ od rejonu stanowiska; ze rejonu Preszowa, ze Spiszu, a nawet z dorzecza górnej Wisły (krzemień czekoladowy). Oczywiście, dominującym rodzajem wykorzystywanego surowca jest jednak obsydian.
Wstępne wyniki analiz archeobotanicznych wskazują, iż mieszkańcy osady uprawiali pszenicę płaskurkę, pszenicę samopszę i jęczmień. Wykorzystywano głównie drewno dębu i jesionu (ryc. 5).
W świetle uzyskanych dotychczas dat radiowęglowych (ryc. 6) oraz analiz zabytków ceramicznych i kamiennych, funkcjonowanie osady można umiejscowić ok. 5500 - 5400 BC.
Kultura materialna oraz pozycja chronologiczna wskazują, iż mieszkańcy osady w Moravanach należeli do najwcześniejszych, neolitycznych rolników i hodowców na terenie Niziny Wschodniosłowackiej. W świetle aktualnego stanu wiedzy, wydaje się najbardziej prawdopodobne, że osada została założona przez grupę ludności wywodzącej się ze środowiska kultury Körös. Punktem wyjściowym jej migracji było dorzecze środkowej Cisy lub - pewne przesłanki mogą na to wskazywać - terytorium dzisiejszej Ukrainy Zakarpackiej.
Badania osady w Moravanach są kontynuowane; koncentrują się one zwłaszcza na zagadnieniu relacji pomiędzy człowiekiem wczesnego neolitu a środowiskiem.
1. W badaniach biorą udział następujący specjaliści: PhDr. M. Vizdal, CSc. (Filozofická fakulta Preovskej univerzity), PhDr. L. Kaminská (Archeologický ústav Slovenskej akadémie vied), prof. dr hab. J. K. Kozłowski (Instytut Archeologii UJ), dr Małgorzata Kaczanowiska (Muzeum Archeologiczne w Krakowie), dr M. Lityńska-Zając (Instytut Archeologii i Etnologii PAN), dr Tomasz Kalicki (Instytut Geografii i Zagospodarowania Przestrzennego PAN), dr inż. E. Stobierska (Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Akademii Górniczo-Hutniczej), prof. dr hab. P. Wyszomirski (Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Akademii Górniczo-Hutniczej). Badania finansowane są głównie ze środków grantu KBN, Instytutu Archeologii UJ oraz grantów wewnętrznych UJ.
Literatura
Kaczanowska M., Kaminská L., Kozłowski J. K., Nowak M., Vizdal M. 2001. Slovensko-požský výskum neolitického sídliska v Moravanoch, Archeologické Výskumy a Nálezy na Slovensku v roku 2000: 97-100.
Kaczanowska M., Kaminská L., Kozłowski J. K., Nowak M., Vizdal M. 2002. Badania wykopaliskowe na wczesnoneolitycznej osadzie w miejscowości Moravany na wschodniej Słowacji w latach 1998 - 2001, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego 23: 173-79.
Kozłowski J. K., Nowak M., Vizdal M. 2003. A settlement of the Early Eastern Linear Pottery culture at Moravany (Eastern Slovakia) within the context of the neolithization of the Upper Tisza Basin, [w:] E. Jerem, P. Raczky (red.), Morgenrot der Kulturen. Frühe Etappen der Menschheitsgeschichte in Mittel- und Südosteuropa. Festschrift für Nándor Kalicz zum 75. Geburtstag: 127-45. Budapest: Archaeolingua.
Siska S. 1989. Kultúra s východnou lineárnou keramikou na Slovensku. Bratislava: Veda.
Ilustracje:
Rycina 1. Lokalizacja stanowiska w Moravanach.  <<<
Rycina 2. Wybrana ceramika ze stanowiska w Moravanach. Skale: a - 1, 2, 7; b - 3, 5; c - 4, 6, 8. <<<
Rycina 3. Struktura surowcowa łupanych przemysłów kamiennych w Moravanach. <<<
Rycina 4. Struktura produkcyjna i narzędziowa łupanych przemysłów kamiennych z obiektu 2A/99 w Moravanach. <<<
Rycina 5. Gatunki drzew wykorzystywanych przez mieszkańców osady w Moravanach. <<<
Rycina 6. Datowania radiowęglowe, uzyskane dotąd dla osady w Moravanach. <<<
Ryciny 7 - 18. Wykopaliska w Moravanach (galeria zdjęć). <<<
|
<<< 
<<< 
<<< 
<<< 
<<< 
<<<