Publikacje książkowe pracowników Instytutu Archeologii UJ

Early Farmers of the Eastern Slovak Lowland: The Settlement of the Eastern Linear Pottery Culture at Moravany Janusz K. Kozłowski, Marek Nowak, Marián Vizdal (red.)

Publikacja jest monograficznym, interdyscyplinarnym opracowaniem materiałów zabytkowych, danych paleośrodowiskowych i danych paleoekonomicznych pozyskanych w trakcie polsko-słowackich badań na wczesnoneolitycznym stanowisku w miejscowości Moravany, na wschodniej Słowacji, w latach 2000-2012. Na stanowisku tym odkryta została osada ludności kultury wschodniej ceramiki linearnej. Osada ta była zamieszkana pomiędzy ok. 5500 a 5200 BC. Była to jedna z najwcześniejszych osad neolitycznych na terenie Niziny Wschodniosłowackiej. Prezentowana monografia ma istotne znaczenie dla doprecyzowania i poszerzenia stanu naszej wiedzy na temat początków neolitu w dorzeczu górnej Cisy.

Osady z epoki kamienia oraz wczesnej epoki brązu na stanowiskach 9 i 10 w Stanisławicach, pow. bocheński Marek Nowak, Tomasz Rodak (red.)

Ta obszerna publikacja jest monograficznym opracowaniem źródeł z epoki kamienia i wczesnej epoki brązu, pozyskanych w trakcie ratowniczych badań wykopaliskowych, wyprzedzających budowę autostrady A4.  Stanowiska 9 i 10 w Stanisławicach, pow. bocheński, położone obok siebie i funkcjonalnie wielokrotnie powiązane w prehistorii, usytuowane są na niewielkich wyniesieniach w obrębie równiny zalewowej Raby. Ich obszar był wielokrotnie i różnorodnie wykorzystywany przez człowieka w epoce kamienia i we wczesnej epoce brązu.

Najwcześniejsze, nieliczne (kilkanaście zabytków na stan. 9) ślady ludzkiej obecności związane są z paleolitem schyłkowym, reprezentowanym przez krąg kultur z liściakami (kultura świderska?). Nieco większą ilość zabytków pozostawiła mezolityczna faza obecności człowieka, datowana na okres atlantycki. Jest to w sumie ok. 200 zabytków, wśród których znajduje się dość znacząca liczba rdzeni (ok. 50?), w zaawansowanym stadium eksploatacji.  Kolejne ślady pobytu człowieka związane są z wczesnoneolitycznymi grupami kultury ceramiki wstęgowej rytej. Ilościowo są one dość skromne (ok. 50 fragm. ceramiki, ok. 100 zabytków krzemiennych), aczkolwiek fakt ich odkrycia poza obszarem gleb, wytworzonych na podłożu lessowym, które stanowiły podstawową ekumenę osadnictwa tej kultury, budzi zaciekawienie.

Spośród wszystkich faz ludzkiej aktywności związanych z epoką kamienia, najobfitsze ślady powiązane są ze środkowoneolityczną kulturą pucharów lejkowatych. Zaliczono do niej ponad 4,5 tysiąca fragmentów naczyń glinianych i ok. 600-800 zabytków z różnych surowców kamiennych, jak również ponad 50 obiektach nieruchomych. Składają się one na pozostałości jednofazowej, niewielkiej osady, o powierzchni ok. 1 ha, o wyraźnie – co rzadkie – wychwyconych granicach. Po nieznacznym ilościowo epizodzie penetracji terenu stanowisk przez przedstawicieli kultury ceramiki sznurowej, został on w sposób trwały ponownie zasiedlony we wczesnej epoce brązu, przez ludność kultury mierzanowickiej (ok. 10000 fr. ceramiki, ok. 50 zabytków krzemiennych, ok. 70 obiektów nieruchomych).

Stanowiska archeologiczne 9 i 10 w Stanisławicach należy uznać za wartościowy przyczynek dla rozpoznania mechanizmów funkcjonowania osadnictwa ludzkiego w zalewowej strefie krajobrazowej. Mamy nadzieję, że niniejsza monografia będzie inspiracją dla podjęcia i kontynuowania kolejnych, kompleksowych studiów nad wykorzystaniem tej strefy przez populacje prehistoryczne, nie tylko na obszarze Małopolski (jako że problematyka ta jest, jak dotąd, stosunkowo słabo rozpoznana).

Monografia została wydana w ramach projektu sfinansowanego ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (za pośrednictwem Narodowego Instytutu Dziedzictwa).

Aegyptus est imago caeli. M.A. Jucha, J. Dębowska-Ludwin, P. Kołodziejczyk (red.)

Fundacja Achaeologica wydała, pierwszą swoją publikację: AEGYPTUS EST IMAGO CAELI Studies Presented to Krzysztof M. Ciałowicz on His 60th Birthday (Kraków 2014). Książka, której redaktorami są M.A. Jucha, J. Dębowska-Ludwin oraz P. Kołodziejczyk stanowi zbiór prac w j.angielskim dedykowanych Profesorowi Krzysztofowi Ciałowiczowi, badaczowi dziejów starożytnego Egiptu w okresie formowania się państwa nad Nilem i w początkach jego istnienia. Książka licząca 341 stron zawiera 37 tekstów autorstwa zarówno badaczy z Polski jak i innych krajów. Tematycznie obejmuje zagadnienia z zakresu archeologii Egiptu oraz z dziejami Egiptu związane. Znaczną część stanowią teksty dotyczące okresu będącego przedmiotem zainteresowania Jubilata, a więc IV – III tys. p.n.e. Artykuły, ułożone tematycznie, dotyczą osadnictwa, poruszają kwestie związane z cmentarzyskami, ich chronologią, architekturą oraz wyposażeniem grobów. Osobna grupa tekstów omawia przedmioty sztuki, ceramikę, naczynia kamienne, głowice maczug oraz narzędzia krzemienne. Cześć poświęcona jest kontaktom Egiptu z Kanaanem. Kolejne artykuły dotyczą zagadnień związanych z późniejszymi dziejami Egiptu od II tys. p.n.e., poprzez okres ptolemejski, do czasów Napoleona.

Pre-Columbian Maya Graffiti: Context, Dating and Function. Jarosław Źrałka

Graffiti have always been a popular means of expression for people from different social strata in ancient as well as modern societies. They constitute a rich source of information on both the daily life and religious activities of the people who created them. Although ancient graffiti are mostly known from the Old World, especially from the Roman Empire or Egypt, they were also very popular in the pre-Columbian world. Ancient Maya civilisation, which once thrived in the rainforests of Mexico and Central America, has an extremely extensive corpus of graffiti. Many Maya sites have graffiti of various types, including inscribed, painted, gouged, impressed and sketched with charcoal. Maya graffiti were usually executed on the plaster surfaces of architectural buildings: chiefly on walls, vaults, floors, as well as benches and other architectural elements. Most examples are figural images that usually represent people, animals, architectural buildings and geometrical designs. They may also depict supernatural beings, symbolic and religious objects and many other subjects, usually related to the socio-political and religious lives of the Maya elites.

Despite architectural graffiti being broadly present in various Maya sites, they remain a relatively rarely studied phenomenon. Little interest has been shown in this kind of art and Maya graffiti tend to be published as minor appendices to larger archaeological reports. Moreover, in the case of many Maya sites, the graffiti were not even documented or recorded. This attitude of sidelining Maya graffiti stemmed from the fact that many scholars considered graffiti to be trivial scribbles or the inconsequential work of the Postclassic or Colonial populations squatting in Maya palaces and temples after they had been abandoned by their original inhabitants. Such long held views in the field are changing; recent studies by various scholars have shown that the meaning of graffiti is far more complex and sophisticated than previously thought. The current view is that graffiti were made by various authors in different periods of time and by people representing different social groups. This book constitutes a comprehensive treatment of the subject of graffiti and provides comparative iconographic data on graffiti from various Maya sites. It also has ample and up-to-date information about graffiti, including its dating, meaning, techniques of rendition and function.

Settlement, Communication and Exchange around the Western Carpathians T. L. Kienlin, P. Valde-Nowak, M. Korczyńska,
K. Cappenberg, J. Ociepka

Książka prezentuje wyniki  wspólnego projektu, realizowanego w ramach partnerstwa Uniwersytetu w Bochum i Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był on finansowany przez Fundację Alexandra von Humboldta. W publikacji omówione zostały wyniki kilkuletnich archeologicznych i geomagnetycznych  badań wykopaliskowych stanowisk neolitycznych i z epoki brązu rozpoznanych na Pogórzu Karpackim w dorzeczu środkowego Dunajca. W ramach projektu przeprowadzone zostały też szczegółowe badania powierzchniowe, które zweryfikowały dawniejsze wyniki badań typu Archeologicznego Zdjęcia Polski. Szereg osad i cmentarzysk zostało objętych prospekcją geomagnetyczną i analizą geograficzno-osadniczą, także z zastosowaniem metodyki GIS. W publikacji poruszone zostały problemy ówczesnych kontaktów transkarpackich, struktury zasiedlenia, zróżnicowania form osadnictwa, a także kontekstu środowiska przyrodniczego. Większość rozdziałów książki stanowi rozwinięcie referatów wygłoszonych w październiku 2012 roku w Krakowie podczas dwudniowej konferencji „Settlement, Communication and Exchange around the Western Carpathians", w której oprócz uczestników polskich brali udział badacze z Niemiec, Słowacji, Węgier i Stanów Zjednoczonych. Publikacja ukazuje ogromny i źródłowo zróżnicowany potencjał stanowisk karpackich dla studiów nad pradziejową kolonizacją tych terenów i roli doliny Dunajca w kształtowaniu się obrazu osadnictwa w neolicie i epoce brązu także na terenach przyległych do Polskich Karpat Zachodnich. Szczegóły dotyczące tej pozycji dostępne są na stronie wydawnictwa. Jest ona dostępna zarówno w formie drukowanej (ISBN 9781784910365), jak i elektronicznej (ISBN 9781784910372). Dalsze informacje dostępne są TUTAJ

Teoria ewolucji w archeologicznych badaniach nad dawnymi społeczeństwami Marcin S. Przybyła

Celem książki jest prezentacja zespołu twierdzeń zakorzenionych w teorii ewolucji, które opisują struktury i mechanizmy stojące za zróżnicowaniem społeczeństw ludzkich. Twierdzenia te mogą - przy uwzględnieniu towarzyszącej im dyskusji - odgrywać w archeologii istotną rolę, porządkując informacje źródłowe, dyscyplinując ich interpretacje oraz inspirując nowe kierunki badań.

Książka składa się z pięciu części. Pierwsza to krótki zarys historii teorii ewolucji jako źródła inspiracji dla badań nad społeczeństwami ludzkimi, oraz charakterystyka przyjętej perspektywy teoretycznej i metodologicznej. Część druga poświęcona jest warunkowym strategiom związanym ze zdobywaniem pożywienia. W trzeciej części omówione zostały strategie związane z reprodukcją, funkcjonowaniem w obrębie wspólnot krewniaczych i dziedziczeniem zasobów. Czwarta cześć książki odnosi się do socjobiologicznych studiów nad genezą kooperacji i konfliktów, natomiast piata nawiązuje do koncepcji przyjmujących istnienie niezależnego od genów, kulturowego systemu dziedziczenia informacji.

Autor poświęca wiele uwagi konfrontacji ustaleń teoretycznych oraz obserwacji dotyczących współczesnych społeczeństw przednowoczesnych ze źródłami kopalnymi. Posługuje się przy tym zarówno publikowanymi studiami, jak i wynikami własnych badań przeprowadzonych na potrzeby pracy. Wnioskiem z tak przeprowadzonej analizy jest stwierdzenie, że modele zakotwiczone w neodarwinowskiej teorii ewolucji i korzystające z jej logiki pozwalają na stworzenia spójnego, nawet jeśli wciąż nie całkiem pełnego, obrazu funkcjonowania dawnych społeczeństw.

Młodsza epoka brązu na ziemiach polskich w świetle badań nad skarbami. Wojciech Blajer

Nowa książka Wojciecha Blajera stanowi kontynuację dwóch wcześniejszych prac Autora, poświęconych gromadnym depozytom przedmiotów brązowych z wczesnej, starszej i środkowej epoki brązu. Podobnie jak jej poprzedniczki dostarcza ona pełnego i aktualnego zbioru tej kategorii źródeł z obszaru Polski - w przyjętych ramach czasowych (XI-X w. przed Chr.) - uzupełnionego o obszerną analizę chronologii i proweniencji zabytków wchodzących w skład inwentarzy skarbów. Ze względu na kompletność uwzględnionego w prezentowanej książce zespołu danych, jak i jego kompetentną charakterystykę trafi ona niewątpliwie - podobnie jak wspomniane wyżej dwa wcześniejsze opracowania - do kanonu lektur archeologów zainteresowanych rozwojem metalurgii i chronologią środkowoeuropejskiej epoki brązu. W swojej nowej książce Wojciech Blajer nie ogranicza się jednak do prezentacji źródeł, lecz częściowo podążając za obserwacjami poczynionymi już w innym miejscu (Skarby przedmiotów metalowych z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na ziemiach polskich, Kraków 2001), rozwija dyskusję nad ich interpretacją. Warto przy tym zauważyć, że wbrew powszechnej w opracowaniach dotyczących skarbów tendencji do przyjmowania jednoprzyczynowych interpretacji tego zjawiska, Autor podejmuje próbę spojrzenia na nie z różnych perspektyw, między innymi akcentując regionalne i chronologiczne zróżnicowanie w natężeniu zachowań związanych z deponowaniem w ziemi przedmiotów metalowych. 

Tell el-Farcha I. Praca zbiorowa

„Tell el-Farkha I. Excavations 1998-2011" to tytuł anglojęzycznej publikacji prezentującej w kompleksowy sposób dotychczasowe wyniki badań zespołu Muzeum Archeologicznego w Poznaniu i Instytutu Archeologii UJ, pracującego na jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Egipcie. To pierwsza tak kompleksowa prezentacja naukowa stanowiska, które wciąż wnosi wiele informacji na temat powstania zjednoczonego państwa egipskiego. Do najbardziej spektakularnych odkryć w Tell el-Farcha należą jedne z najstarszych na świecie browary, złote figury sprzed ponad 5 tys. lat ukazujące ówczesnych władców, niezwykle bogate depozyty świątynne w postaci arcydzieł wczesnej sztuki Egiptu. Cześć z zabytków wykopanych przez Polaków obecnie wystawionych jest na widok publiczny w prestiżowym Muzeum Egipskim w Kairze. Książka, wydana przez Muzeum Archeologiczne w Poznaniu, prezentuje najważniejsze odkrycia archeologiczne dokonane przez Polską Ekspedycję Archeologiczną do Wschodniej Delty Nilu w latach 1998-2011 podczas 14 sezonów wykopaliskowych. Na 460 kolorowych stronach w 27 rozdziałach przedstawiono nie tylko zabytki odkryte na stanowisku, ale także ich szersze interpretacje, uzupełnione o wyniki specjalistycznych analiz naukowych. Publikacja została przygotowana w ramach działań promocyjnych projektu „Delta Nilu jako centrum wymiany międzykulturowej pomiędzy Górnym Egiptem a południowym Lewantem w 4 tysiącleciu p.n.e.", finansowego przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej w ramach Programu Pomost – Powroty. Publikacja nie jest przeznaczona na sprzedaż. Jej cały nakład zostanie rozdysponowany pomiędzy badaczy zajmujących się archeologią Egiptu. Trafi również do bibliotek znajdujących się na całym świecie, z którymi Muzeum Archeologiczne w Poznaniu prowadzi wymianę międzybiblioteczną. W ten sposób umożliwimy jak najszerszy dostęp do wyników prac polskich archeologów na świecie. Publikacje przygotował zespół pod redakcją dr. Marka Chłodnickiego, prof. Krzysztofa M. Ciałowicza oraz dr Agnieszki Mączyńskiej.

Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae. Praca zbiorowa

Księga Jubileuszowa "Peregrinationes archaeologicae in Asia et Europa Joanni Chochorowski dedicatae" to obszerne dzieło pod redakcją Wojciecha Blajera, wydane w 2012 r. przez Instytut Archeologii UJ w wydawnictwie naukowym Profil-Archeo, zawiera wykaz prac Profesora oraz 62 artykuły naukowe z zakresu archeologii Europy wschodniej, środkowej oraz północnej, Spitsbergenu, obszarów nadczarnomorskich i śródziemnomorskich, a także Syberii i Kaukazu. Kilka artykułów poświęconych jest zagadnieniom historii sztuki i kultury europejskiej. Międzynarodowe grono badaczy (autorzy z Polski, Niemiec, Danii, Norwegii, Czech, Słowacji, Rumunii, Mołdawii, Austrii, Słowenii, Ukrainy, Rosji i Azerbejdżanu), którzyzapragnęli uczcić w ten sposób jubileusz Profesora Jana Chochorowskiego doskonale odzwierciedla szerokie horyzonty i zasięg oddziaływania twórczości naukowej Jubilata. Gros prac zgromadzonych w tomie stanowią studia nad materiałami zabytkowymi i procesami kulturowymi charakterystycznymi dla I tysiąclecia p.n.e. na rozległych obszarach od Skandynawii po centralną Azję.Dzieło jest bogato ilustrowane kolorowymi i czarno-białymi rycinami. Artykuły opublikowano w językach polskim, angielskim, rosyjskim, niemieckim, ukraińskim i słowackim. Wszystkie zawierają abstrakty w języku angielskim.

Tadeusz Smoleński 1884-1909. Pisma naukowe i publicystyczne. Joachim Śliwa

W prezentowanym tomie, ukazującym się w setną rocznicę śmierci pioniera polskiej egiptologii, zamieszczono wszystkie prace badawcze Smoleńskiego związane z dziejami starożytnego Egiptu oraz - w wyborze - bogaty dorobek publicystyczny, a także jego własne próby literackie.

W 1905 roku względy zdrowotne zmusiły Tadeusza Smoleńskiego (ur. 1884), krakowskiego studenta II roku historii, do wyjazdu na dłuższą kurację do Egiptu. Dzięki pomocy swych uniwersyteckich opiekunów naukowych znalazł się wówczas w kręgu wybitnego francuskiego egiptologa Gastona Maspero, pod którego kierunkiem szybko opanował tajniki egipskich hieroglifów. Z jego rekomendacji w latach 1907-1908 Smoleński podjął się kierowania badaniami wykopaliskowymi na stanowiskach ż okresu Starego Państwa i epoki ptolemejskiej (Szaruna i Gamhud). Zabytki uzyskane w trakcie tych kampanii wzbogaciły następnie zbiory krakowskiej Akademii Umiejętności (obecnie w Muzeum Archeologicznym w Krakowie) oraz kolekcje muzeów w Kairze, Wiedniu i Budapeszcie.

Badacze Kolekcjonerzy Podróżnicy. Joachim Śliwa

Szczególne miejsce w naukowej biobibliografii Joachima Śliwy zajmują dociekania związane z dziejami archeologii, rozumianej zarówno jako suma wysiłków osób, dla których ta dyscyplina była profesją (badacze akademiccy), jak i – czasem niesłusznie umniejszana – działalność „amatorów":
podróżników, kolekcjonerów, rozmaitych pasjonatów, zwłaszcza w aspekcie wielowątkowych dziejów recepcji dziedzictwa cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu, przede wszystkim Egiptu. Jest odkrywcą całej galerii zapomnianych postaci, których życie i działalność, naznaczone (choćby incydentalnie) fascynacją dziejami starożytnych cywilizacji, pozostawiły – czasem nawet niewielki, lecz trwały i w wielu przypadkach nadzwyczaj intrygujący – ślad. Spod Jego pióra wyszły więc liczne artykuły przypominające sylwetki badaczy, podróżników i kolekcjonerów, darczyńców pojedynczych nawet artefaktów starożytnych dla muzealnych czy uniwersyteckich zbiorów archeologicznych.

Mennictwo satrapów w okresie panowania Achemenidów.Jarosław Bodzek

Niniejsza publikacja powstała jako wynik wieloletnich studiów nad zagadnieniem mennictwa Azji Mniejszej w okresie panowania Achemenidów, a w szczególności nad problematyką monet bitych przez satrapów. Jakkolwiek temu ostatniemu zagadnieniu poświęcono stosunkowo dużo miejsca w literaturze naukowej, jak dotąd brak publikacji, która zaprezentowałaby je w zadowalający sposób. Celem pracy jest zdefiniowanie zjawiska zwanego "mennictwem satrapów", umiejscowienie go w ramach generalnego obrazu mennictwa na obszarze państwa Achemenidów, w tym szczególnie określenie jego pozycji w stosunku do emisji królewskich. Na podstawie analizy ikonografii, metrologii oraz kontekstu historycznego podjęto próbę wyciągnięcia obiektywnych wniosków dotyczących funkcji i znaczenia monet bitych przez satrapów i/lub innych przedstawicieli administracji achemenidzkiej.

Drugi etap neolityzacji ziem polskich. Marek Nowak

Podstawowym celem niniejszego opracowania jest opisanie i przeanalizowanie adekwatnych danych, a następnie skonstruowanie na tej podstawie wiarygodnego scenariusza drugiego etapu neolityzacji ziem polskich. [...] rysuje się, zdaniem piszącego te słowa, potrzeba ujęcia, w którym zostałaby uwzględniona rosnąca baza źródłowa, wyniki cząstkowych prac specjalistycznych, a także w którym podjęto by próbę ustosunkowania się do nowych opracowań syntetyczno-teoretycznych. Takie ujęcie powinno pozwolić na udzielenie w miarę wiarygodnej, spójnej odpowiedzi na pytanie o rodowody i trajektorie drugiego etapu neolityzacji na ziemiach polskich.(fragment Wstępu)